Mukaddimetü’l-Edeb’deki Hayvan ve Hayvancılık Sözcüklerinin Çağdaş Türkmen Yazı Dilindeki Karşılıkları

Özet

Mukaddimetü'l-Edeb, söz varlığı bakımından özellikle hayvan adları ve hayvancılıkla ilgili sözcükler konusunda zengin bir içeriğe sahiptir. Dönemin Türk topluluklarının ekonomik yapısı ve yaşam biçimi büyük ölçüde hayvancılığa dayandığı için bu alana dair sözcükler eser içerisinde geniş yer tutmaktadır. Hayvan adları ve hayvancılık terimlerinin tarihsel gelişimi, Türk dili çalışmalarında önemli bir inceleme alanıdır. Tarihî sözlükler ve modern Türk lehçeleri arasındaki ilişkilerin belirlenmesi, Türk dilinin sürekliliği ve değişimi hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Ayrıca bu tür karşılaştırmalı çalışmalar, tarihî metinlerdeki söz varlığının çağdaş Türk lehçelerindeki izlerini ortaya koyarak dilin tarihsel gelişim sürecinin sağlıklı değerlendirilmesine katkı sağlamaktadır. Bu çalışmanın amacı, Mukaddimetü'l-Edeb'deki hayvan ve hayvancılıkla ilgili sözcükleri belirleyerek bu sözcüklerin çağdaş Türkmen Türkçesindeki karşılıklarını incelemektir. Oğuz grubuna mensup Türkmen Türkçesi, geçmişte Harezm ve Horasan bölgeleriyle yoğun temas içindeydi. Türkmen Türkçesinin tarihî Türk lehçeleriyle olan bağlantısını ortaya koymak, dilin zamansal evrimi açısından önem teşkil etmektedir. Çalışmada Mukaddimetü'l-Edeb'de tespit edilen hayvan ve hayvancılıkla ilgili sözcükler türlerine ve kullanım alanlarına göre tasnif edilmiş; ardından bu sözcüklerin Türkmen Türkçesindeki karşılıkları ses ve anlam özellikleri bakımından değerlendirilmiştir. Böylece tarihî söz varlığının günümüz Türkmen Türkçesinde ne ölçüde korunduğu, hangi sözcüklerin ses değişimine uğradığı ve hangi unsurların anlamca süreklilik gösterdiği ortaya konulmuştur. Elde edilen bulguların, Harezm ve Türkmen Türkçesi arasındaki tarihî bağların açıklanmasına ve söz varlığındaki sürekliliğin değerlendirilmesine katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Çalışmanın kapsamı, çağdaş Türkmencenin standart yazı dilini en iyi yansıtan “Türkmen Dilinin Düşündürüşli Sözlügi” ile sınırlandırılmıştır. İlgili kavramların Türkmence ağızlarındaki veya özel alan sözlüklerindeki görünümleri ise müstakil araştırmanın konusu olarak değerlendirilmiştir.

Referanslar

1. Aqobirov, S. F., Aliqulov, T. A., Ibrohimov, S. I., Mamatov, N. M., Ma'rufov, Z. M., Mirtojiyev, M. M., Mixaylov, G. N., Rustamov, A. R., Xo'jaxonov, A. T., & Hojiyev, A. P. (1981). O'zbek tilining izohli lug'ati (2.cilt). Rus Tili Nashriyoti.
2. Ata, A. (2002). Harezm - Altın Ordu Türkçesi. Kebikeç Yayınları.
3. Bayat, F. (2007). Türk mitolojik sistemi ontolojik ve epistomolojik bağlamda Türk mitolojisi I. Ötüken Yayınları.
4. Baýjanow, B. (2018). Türkmen dili leksika. Türkmen Döwlet Neşirýat Gullugy.
5. Bläsing, U. (2008). Çift Başlı Rus Kartalının İmparatorluğunda ‘Türkçe’ bir Avcı Kuşu veya Rusça bérkut ile Türkçe bürküt sözcüklerinin tarihine ait malzemeler. Türk Dilleri Araştırmaları Dergisi, (18), 77-134.
6. Burhanow, A. A. (1991). Orta Amyderyanyň gaplarynda haywanlary koroplastikasynda we keramiki gaplardaky şekilleri. Известия, АН ТССР, (5).
7. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. TDK Yayınları.
8. Clauson, S. G. (1972). An Etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Clarendon Press.
9. Diyarbekirli, N. (1972). Hun sanatı. Milli Eğitim Basımevi.
10. Doğan, L. (2001). Türk kültüründe hayvanlar ve hayvan isimleri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (12), 615–659.
11. Efe, K. (2025). Tarihî Türk lehçelerinde hayvan adları. Ihlamur Akademi.
12. Ercilasun, A.B. ve Akkoyunlu, Z. (2014). Dîvânu Lugâti't-Türk. TDK Yayınları.
13. Eren, H. (1999). Türk dilinin etimolojik sözlüğü. TDK Yayınları.
14. Geldiýew, G. ve Altyýew, A. (2002). Türkmen nakyllary we atalar sözi. (282). Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
15. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü. TDK Yayınları.
16. Gündogdıyev, Ö. (1998). Proşloye Turkmen. Interstamo.
17. Kafesoğlu, İ. (1993). Türk milli kültürü. Boğaziçi Yayınları.
18. Komisyon. (2016). Türkmen diliniň düşündirişli dözlügi I-II tom. Türkmen Döwlet Neşirýat Gullugy.
19. Toparlı, M. (1992). Harezm Türkçesi. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.
20. Weýisow, B. ve Babaýewa, G. (2009). Türkmen diliniň fonetikasy. Türkmenistanyň Bilim Ministirligi.
21. Yıldırım, H. (2020). Türkmen Türkçesi grameri. TDK Yayınları.
22. Yüce, N. (2014). Mukaddimetü’l-Edeb. TDK Yayınları.