Ana yönlendirme menüsünü atla Ana içeriği atla Site alt kısmını atla
Dede Korkut Dergisi Ana Sayfa

Araştırma Makalesi

40. Sayı

Türkçede Ad Yantümceleme ve Adlaştırıcılar: Karşılaştırmalı ve Bütünleştirici Bir Çerçeve

DOI
https://doi.org/10.25068/dedekorkut.497
Yayınlanmış
31.08.2026

Özet

Türkçede ad yantümceleme, farklı adlaştırıcıların biçimsözdizimsel özellikleri aracılığıyla kurulan çok katmanlı bir yapıdır. {-mAk}, {-mA}, {-(y)Iş}, {-DIK} ve {-(y)AcAK} biçimbirimleri üzerine yapılan çalışmalar çekimlilik, kişi uyumu, tümcesel roller, durum değerleri ve öznenin eşgöndergeselliği gibi ölçütler bakımından dağınık ve kısmen çakışan sonuçlar ortaya koymaktadır. Ayrıca ilgili çalışmaların, söz konusu yapıları farklı terminoloji tercihleri ve kuramsal ölçütler doğrultusunda sınıflandırdığı görülmektedir. Bu çalışma, söz konusu adlaştırıcıları bütünleştirici ve karşılaştırmalı bir çerçevede ele alarak bu dağınıklığı sistematik biçimde yeniden örgütlemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda alan yazınındaki sınıflandırma eğilimleri ve çözümleme biçimleri yeniden ilişkilendirilmekte yapıların dağılımsal örüntüleri görünür hâle getirilmektedir. Türkçede ad yantümcelerini biçimsözdizimsel açıdan çekimli ve çekimsiz, anlamsal açıdan ise eylemsel ve olgusal olmak üzere iki düzlemde inceleyen çalışmada adlaştırıcılar, alan yazınındaki bulgular ve özgün örnekler üzerinden karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. İlgili yapıların farklı sözdizimsel çevrelerdeki dağılımsal davranışları ve yorum farklılıkları tanılayıcı örneklerle sınanmakta alan yazınındaki sınıflandırma modellerinin örtüşen ve ayrışan yönleri bütünleştirici bir bakış açısıyla ele alınmaktadır. Çözümleme sonucunda {-mAk} ve {-mA} adlaştırıcılarının zaman, kip ve görünüş bakımından yansız yapılar oluşturduğu; {-(y)Iş} adlaştırıcısının temel kullanımlarında bu yapılara yaklaşmakla birlikte kimi bağlamlarda gerçekleşmişlik ya da tamamlanmışlık yönelimli yorumlara izin verebildiği belirlenmiştir. {-DIK} ve {-(y)AcAK} adlaştırıcılarının ise zaman, kip ve görünüşle ilişkili belirli bağlamsal yorumlara olanak tanıdığı, söz konusu biçimbirimlerin dağılım ve özne ilişkilerinin içinde bulundukları sözdizimsel çevreye bağlı olarak farklılaşabildiği görülmüştür. Bu gözlemler Türkçede ad yantümceleme süreçlerinde anlamsal farklılaşmanın kurulan biçimsel yapıların yorumlanmasıyla ortaya çıktığını ve adlaştırıcıların yalnızca biçimsel değil biçim-anlam ilişkileri doğrultusunda değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Referanslar

  1. Aydın, İ. (2004). Türkçede yan tümce türleri ve işlevleri. Dil Dergisi, (126), 22–37.
  2. Balpınar, Z. (2004). Turkish phonology, morphology and syntax. Anadolu Üniversitesi.
  3. Banguoğlu, T. (1986). Türkçenin grameri. TDK Yayınları.
  4. Cristofaro, S. (2003). Subordination. Oxford University Press.
  5. Csató, Ё. Ä. (2010). Two types of complement clauses in Turkish. (Haz.) Boeschoten, H. ve Rentzsch, J., Turcology in Mainz, Harrassowitz, ss. 107-122.
  6. Demirok, Ö. (2019). A semantic characterization of Turkish nominalizations. Proceedings of the 36th West Coast Conference on Formal Linguistics (ss. 132–142).
  7. Erdal, M. (1998). On the verbal noun in -(y)Iş. K. İmer & L. Subaşı Uzun (Haz.), Doğan Aksan armağanı (ss. 53–68). Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
  8. Erguvanlı Taylan, E. (1993). Türkçe’de -DIK ekinin yantümcelerdeki işlevi üzerine. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 4, 161–171.
  9. Erkman-Akerson, F., & Ozil, Ş. (1998). Türkçede niteleme: Sıfat işlevli yan tümceler. Simurg Yayınları.
  10. George, L. M., ve Kornfilt, J. (1981). Finiteness and boundedness in Turkish. In F. Heny (Ed.). Binding and filtering (ss. 105–127). MIT Press.
  11. Göknel, Y. (2012). Turkish grammar academic edition. Vivatinell Bilim-Kültür Yayınları.
  12. Göksel, A., ve Kerslake, C. (2005). Turkish: A comprehensive grammar. Routledge.
  13. Göksel, A., ve Kerslake, C. (2011). Turkish: An essential grammar. Routledge.
  14. İmer, K., Kocaman, A. ve Özsoy, S. (2011). Dilbilim terimleri sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
  15. Kelepir, M. (2021). Matters of size and deficient functional categories in three Turkic languages: Turkish, Turkmen and Noghay. S. Laszakovits & Z. Shen (Haz.), The size of things I: Structure building (ss. 25–44). Language Science Press.
  16. Kerslake, C. (2007). Alternative subordination strategies in Turkish. J. Rehbein, C. Hohenstein, ve L. Pietsch (Haz.), Connectivity in grammar and discourse (ss. 231–258). John Benjamins Publishing Company.
  17. Kiparsky, P. ve Kiparsky 1970. Fact. In: Bierwisch, Manfred & Karl Erich Heidolph (eds.) Progress in linguistics. A collection of papers. (Janua Linguarum. Series maior 43.) Mouton, 143–173.
  18. Kornfilt, J. (1987). Turkish and the Turkic languages. B. Comrie (Haz.), The world’s major languages (ss. 519–544). Routledge.
  19. Kornfilt, J. (1997). Turkish. Routledge.
  20. Kornfilt, J. (2003). Subject case in Turkish nominalized clauses. U. Junghanns & L. Szucsich (Haz.), Syntactic structures and morphological information (ss. 129–215). Mouton de Gruyter.
  21. Kunduracı, A. (2008). Sözdizim-anlambilim etkileşimi olarak sözlüksel dilbilgisinde denetleme [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
  22. Kunduracı, A. (2020). Etkileşimli dilyapısı ve Türkçede karmaşık adlaşmalar. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 31(1), 1–31.
  23. Kural, M. (1994). Yantümcelerde çekim eki. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 5, 80–111.
  24. Lees, R. B. (1965). Turkish nominalizations and the problem of ellipsis. Foundations of Language, 1, 112-121.
  25. Leontiç, M. (2017). Türkçede fiilimsiler. Hikmet-International Peer-Reviewed Journal of Scientific Research, 29(1), 68–81.
  26. Lewis, G. (2000). Turkish grammar. Oxford University Press.
  27. Madigan, S. (2008). Split Control into Exhortative Complements in Korean. Linguistic Inquiry, 39. 493-502.
  28. Özsoy, S. (1987). The null subject parameter and Turkish. H. E. Boeschoten & L. T. Verhoeven (Haz.), Studies on modern Turkish: Proceedings of the Third Conference on Turkish Linguistics (ss. 82–90). Tilburg University Press.
  29. Pamir Dietrich, A. (1995). An analysis of subordinate clauses in Turkish. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 6, 182–196.
  30. Payne, T. E. (1997). Describing morphosyntax: A guide for field linguists. Cambridge University Press.
  31. Predolac, E. (2017). The Syntax of sentential complementation in Turkish [Doktora tezi, Cornell University]. Cornell Universty.
  32. Underhill, R. (1976). Turkish grammar. MIT Press.
  33. Uzun, N. E. (2004). Dünya dillerinden örnekleriyle dilbilgisinin temel kavramları: Türkçe üzerine tartışmalar (2. baskı). Pandora Kitabevi.
  34. van Schaaik, G. (2020). The Oxford Turkish grammar. Oxford University Press.
  35. Yılmaz, Ö. D. (2009). Türkiye Türkçesinde eylemsi. TDK Yayınları.