Orhun Kitabelerinin Günümüz Türkçesindeki Söz Varlığında Çatı Ekli Fiillerin Semantiği

Özet

Bu çalışma, Orhun Kitabelerinde yer alan çatı eki almış fiillerin günümüz Türkçesindeki karşılıklarıyla anlam ilişkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Türk dilinin bilinen en eski yazılı belgeleri arasında yer alan Orhun Yazıtları, VIII. yüzyıl Türkçesinin fiil yapısını, çatı eklerinin işlevlerini ve dönemin düşünce dünyasını yansıtan özgün, sistemli ve güvenilir bir dil malzemesi sunmaktadır. Bu bağlamda araştırmada, yazıtlarda tespit edilen ettirgen, edilgen, dönüşlü ve işteş çatılı fiiller belirlenmiş; bu fiillerin günümüz Türkçesindeki biçimsel ve anlamsal devamlılıkları tarihsel veriler, çağdaş sözlük kayıtları ve dilbilgisel değerlendirmeler ışığında karşılaştırmalı bir yaklaşımla ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. İncelemede fiillerin yalnızca biçimsel izlekleri değil, anlam örgülerinin tarihsel süreç boyunca nasıl korunduğu, nasıl çeşitlendiği veya hangi noktalarda değişime uğradığı da değerlendirilmiştir.
Alan yazında Orhun Kitabeleri’ndeki çatı ekli fiiller araştırılmış ancak günümüz Türkçesindeki anlamsal devamlılıkları, genişlemeleri ve işlev kaymaları sistematik bir semantik çerçevede yeterince incelenmemiştir. Bu çalışmanın problemi, Orhun Kitabeleri’nde kullanılan çatı ekli fiillerin günümüz Türkiye Türkçesindeki biçimsel karşılıkları bilinmesine karşın, bu fiillerin tarihsel süreçte geçirdiği anlamsal değişimlerin ve semantik sürekliliklerinin bütüncül ve karşılaştırmalı biçimde yeterince ortaya konmamış olmasıdır. Araştırma, çatı eklerini yalnızca sözdizimsel bir kategori olarak değil, fiil anlamının tarihsel gelişimini belirleyen temel bir unsur olarak ele alması ve art zamanlı semantik çözümleme sunması bakımından alan yazınına özgün bir katkı sağlamaktadır.